Warning: Creating default object from empty value in /srv/psa05/hrmexpertise.nl/subdomains/blog/httpdocs/wp-content/plugins/download-monitor/classes/download_taxonomies.class.php on line 156 Warning: Creating default object from empty value in /srv/psa05/hrmexpertise.nl/subdomains/blog/httpdocs/wp-content/plugins/download-monitor/classes/download_taxonomies.class.php on line 156 Warning: Creating default object from empty value in /srv/psa05/hrmexpertise.nl/subdomains/blog/httpdocs/wp-content/plugins/download-monitor/classes/download_taxonomies.class.php on line 156 Warning: Creating default object from empty value in /srv/psa05/hrmexpertise.nl/subdomains/blog/httpdocs/wp-content/plugins/download-monitor/classes/download_taxonomies.class.php on line 156 Ethische gedragscodes: hoe werkt het wél? | Expertisecentrum Human Resource Management & Organizational Behavior

Ethische gedragscodes: hoe werkt het wél?

door Laetitia Mulder

Onderzoek

Als je in een organisatie onethisch gedrag wilt tegengaan, wat voor soort regels moet je dan instellen? In de publieke discussie over fraude en onethische praktijken wordt vaak betwist of ethische codes of het stellen van regels überhaupt wel effect hebben. Onethisch gedrag is inderdaad niet simpel op te lossen door enkel en alleen het instellen van een paar regeltjes. Echter, een ethische code kan wel degelijk bijdragen aan een ethisch klimaat in de organisatie. Hoewel het dus geen wondermiddel is, kan het wel worden beschouwd als een belangrijk ingrediënt voor een gezonde ethische organisatie.

Een belangrijke vraag is daarom hoe de inhoud van een gedragscode eruit moet zien om maximaal effectief te kunnen zijn. Moet die bestaan uit specifieke gedragsvoorschriften (“werknemers mogen geen cadeaus van klanten aannemen ter waarde van meer dan €50”) of juist uit meer algemene voorschriften die ‘slechts’ de geest van de regel overbrengen (“werknemers moeten belangenverstrengeling voorkomen”)? Het effect van specifieke versus algemene regels werd onlangs onderzocht door drie onderzoekers van het expertisecentrum HRM&OB van de Rijksuniversiteit Groningen. In meerdere studies legden de onderzoekers mensen situaties voor, waarin het bijvoorbeeld ging over financiële transacties in het vooruitzicht van een faillissement, het wel of niet uitvoeren van een due diligence onderzoek, en het wel of niet aannemen van een cadeau van een klant. Mensen kregen ofwel een versie te lezen met een heel specifieke regel (“je mag geen geld aannemen van iemand die bijna failliet is”), ofwel een versie met een meer algemene regel (“je mag andere schuldeisers niet benadelen”), ofwel geen enkele regel, ofwel beide regels.

Het onderzoek leverde de volgende interessante resultaten op. Een specifieke regel bleek een duidelijker positief effect te hebben op regelnaleving dan een algemene regel. Dus in het cadeau-voorbeeld werden mensen er sterker van weerhouden een cadeau van een klant aan te nemen als ze de regel “je mag geen cadeaus van klanten aannemen” hadden gelezen dan wanneer ze de regel “je moet belangenverstrengeling vermijden” hadden gelezen. Interessant was dat dit kwam omdat een specifiek geformuleerde regel het onmogelijk maakte voor mensen om hun gedrag goed te praten. Dus, in aanwezigheid van de algemene regel konden mensen nog steeds denken: “als ik het cadeau aanneem is dat echt geen belangenverstrengeling” of: “ik kan echt wel objectief blijven ondanks het cadeau”. De specifieke regel gaf echter zo duidelijk aan dat het aannemen van cadeaus van een klant onacceptabel was, dat mensen dat gedrag gewoonweg niet konden rechtvaardigen. Opvallend was dat dit hen ook weerhield het cadeau aan te nemen als de kans nihil was dat iemand er achter zou komen. Dus ook als de onderzochte personen makkelijk de regel konden ontduiken hield men zich keurig aan de regel. De specifieke regel leidde dus niet tot een oppervlakkige manier van naleven, maar werkte daarmee echt als een soort “moreel kompas”.

Het onderzoek liet ook nadelen van specifieke gedragsregels zien. Een specifieke regel is natuurlijk beperkt in de zin dat het zich op maar één gedraging richt. Als je belangenverstrengeling wil voorkomen, wil je niet alleen dat er geen cadeaus van klanten worden aangenomen, maar ook bijvoorbeeld dat mensen geen dubieuze nevenfuncties aannemen die hun objectiviteit bedreigen, en geen aandelen hebben bij organisaties waarvoor ze opdrachten doen. We onderzochten daarom wat het effect is van beide soorten regels op verschillende gedragingen. Hieruit bleek dat, als er een algemene regel was over het voorkómen van belangenverstrengeling, juist de specifieke regel “geen cadeaus aannemen” mensen aanzette om WEL een dubieuze nevenfunctie aan te nemen. Als een algemene regel tegen belangenverstrengeling dus was gecombineerd met een specifieke regel over het aannemen van cadeaus, dan concludeerde de onderzochte personen dat het aannemen van die (dubieuze) nevenfunctie níet viel onder belangenverstrengeling, en weerhield de algemene regel hen niet om die nevenfunctie aan te nemen. In deze situatie bleek er dus ruimte om ander (immoreel) gedrag dan het specifiek verboden gedrag wél goed te praten (te ‘excuseren’).

Wat leert ons dit alles? Het leert ons dat specifiek gedrag beter valt te sturen door concrete, specifieke regels dan door abstractere, algemene regels. Echter, om een breed palet aan gedragingen af te dekken, zijn algemene regels nodig. Het lijkt nuttig daarbij meerdere specifieke regels te gebruiken ter illustratie van waar de algemene regel op slaat. Bovendien moet duidelijk zijn dat die specifieke regels slechts voorbeelden zijn, en dat meerdere gedragingen onder de algemene regel vallen. Ethische codes moeten dus niet alleen bestaan uit algemene richtlijnen als “de schijn van belangenverstrengeling moet worden voorkomen”, maar moeten echt concreet en uitgebreid uitleggen wat daaronder zoal wordt verstaan. Alleen dan kan het door mensen als duidelijk moreel kompas worden gebruikt.

Bookmark and Share